English | Français
Αντίπαρος, Ιούλιος 2025
Στο ∆εσποτικό, το ακατοίκητο νησί απέναντι από τον Άγιο Γεώργιο της Αντιπάρου, εκεί όπου ιστορία και φύση συνυπάρχουν αρμονικά εδώ και αιώνες, συνεχίζεται με αμείωτο ρυθμό και φέτος το ανασκαφικό και αναστηλωτικό πρόγραμμα στη θέση Μάντρα, δίπλα στη στάνη του Πέτρου Μαριάνου, με τα εκατοντάδες κατσίκια (Εικόνα 1).
Πριν τις πρώτες ερευνητικές τομές του Γιάννου Κουράγιου το 1997 (της τότε ΚΑ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, νυν Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων) και την έναρξη της συστηματικής ανασκαφής το 2001 κανείς δεν περίμενε πως τα σχεδόν τριάντα χρόνια ερευνών στη θέση Μάντρα και στην παρακείμενη νησίδα Τσιµηντήρι θα είχαν αλλάξει άρδην τα δεδομένα για το αρχαιολογικό τοπίο των γεωμετρικών και αρχαϊκών Κυκλάδων.
Μέχρι σήμερα, έχει έρθει στο φως μια εκτεταμένη εγκατάσταση με διάρκεια ζωής πολλών αιώνων : 23 κτήρια, δύο μεγάλα κτιριακά συγκροτήματα και πληθώρα κινητών ευρημάτων, με εξέχοντα τους μαρμάρινους αναθηματικούς κούρους. Στην επικράτεια της εγκατάστασης ανήκουν και τα μεγάλων διαστάσεων κτιριακά συγκροτήματα στη νησίδα Τσιμηντήρι, με το οποίο το Δεσποτικό ήταν ενωμένο κατά την αρχαιότητα με ισθμό.
Πυρήνας της αρχαϊκής εγκατάστασης είναι το τέμενος του Απόλλωνα, έκτασης 2.250 τ.µ., που οροθετούταν από τειχισμένο περίβολο με τρεις πύλες. Στη δυτική πλευρά του δέσποζαν ο ναός και το τελετουργικό εστιατόριο, στο μέσον του ο βωμός και στη βόρεια πλευρά το λατρευτικού χαρακτήρα κτίριο ∆.
Νότια του τεμένους υπήρχαν τα συγκροτήματα που στέγαζαν τις καθημερινές ανάγκες του ιερατείου και των επισκεπτών. Οι αυξημένες ανάγκες της εγκατάστασης για νερό καλύπτονταν από ένα άρτια οργανωμένο σύστημα δεξαμενών. Ανατολικά του ιερού, κατά μήκος της πορείας που θα ακολουθούσαν οι επισκέπτες από το λιμάνι προς το τέμενος, έχουν αποκαλυφθεί οκτώ ακόμη κτίρια και ένας κυκλικός πύργος (Εικόνα 2).
Οι ανασκαφικές εργασίες είναι σε εξέλιξη και κάθε χρόνο προσθέτουν νέα δεδομένα στην ιστορία της νησίδας. Μαζί µε το Γιάννο Κουράγιο, τον διευθυντή των ερευνών στο Δεσποτικό, η ομάδα του Δεσποτικού µε μεγάλο μεράκι και επιστημονική ευθύνη εργάζεται συστηματικά για την αποκάλυψη και τη μελέτη των αρχαίων θησαυρών της Μάντρας: οι σταθεροί συνεργάτες ομάδας ∆ρ. Ίλια Νταϊφά και ∆ρ. Αλεξάνδρα Αλεξανδρίδου, οι επιστημονικοί συνεργάτες αρχαιολόγοι Dr. Erica Angliker, ∆ρ. Ιφιγένεια Λεβέντη, ∆ρ. Κατερίνα Καρακάση, ∆ρ. Δηµήτρης Παλαιοθόδωρος, Dr. Isabelle Algrain, Κωνσταντίνα Φράγκου, ∆ρ. Μανώλης Πετράκης, ∆ρ. Άγγελος Ματθαίου, ∆ρ. Ειρήνη Πουπάκη, Dr. Simon Davis, Dr. Erich Draganits κ.ά., οι αρχιτέκτονες Γουλιέλµος Ορεστίδης και Dr. Aenne Ohnesorg, οι µαρµαροτεχνίτες Βαγγέλης Χατζής, Γιαννούλης Σκαρής, Γιώργος Ε. Παλαµάρης, Γιώργος Κοντονικολάου, Μάρκος Αρµάος, Λουκάς Ιωάννου, οι συντηρητές Γιώργος Καράµπαλης και Εύα Τσαβού, και Ελένη Σαϊτη, το νεώτερο δυναµικό της οµάδας, αρχαιολόγοι Λουίζα Πανοπούλου, Κλεοπάτρα Παπαθανασίου, Ευτυχία Χουµαδάκη, Λένα Ασλανίδου, Εύα Παρασκευοπούλου και φυσικά ο ακούραστος εργατοτεχνίτης µας από το 1997, Θοδωρής Βελέντζας. (Εικόνα 3)
Ανασκαφική περίοδος 2025:
The 2025 season began early, on May 18, with twenty students from Dartmouth College, USA, accompanied by Professor Paul Christensen and Dr Erica Angliker. A month of study followed at the museum storerooms, after which excavations resumed on June 22 and will conclude on July 11, 2025. In the second phase, under the supervision of Professor Alexandra Alexandridou of the University of Ioannina, twenty students from U.S. universities are participating through the College Year in Athens program.
Outside the Archaic sanctuary, excavation focused on “Building Ω”, where fragments of at least three Archaic Kouroi and the torso of a 5th-century BC statue were found embedded in secondary use during 2022–2023. Nearby lies Building MN, uncovered in 2023. This year’s work revealed additional walls belonging to at least two rooms and a large amount of pottery, shedding light on different construction phases.
Παράλληλα, προχώρησε η ανασκαφική διερεύνηση στον πυρήνα της εγκατάστασης και συγκεκριμένα στα δύο μεγάλα συγκροτήματα που εκτείνονται στην περιοχή νότια του αρχαϊκού τεμένους, το Νότιο και το Ανατολικό.
Στο Ανατολικό Συγκρότημα ανασκάφηκε σε βάθος το νοτιοδυτικότερο δωμάτιό του, το οποίο είχε άμεση επικοινωνία με τον μεγάλο πλακόστρωτο χώρο. Εκεί βρέθηκε στην αρχική θέση του μεγάλου μεγέθους μαγειρικού σκεύους (Εικόνα 4), το οποίο απομακρύνθηκε προσεκτικά και μεταφέρθηκε στο μουσείο για να συντηρηθεί.
Στην περιοχή του Νοτίου Συγκροτήματος ξεκίνησε η ανασκαφική διερεύνηση των τετραγώνων νοτιοδυτικά του περιβόλου του συγκροτήματος. Εκεί αποκαλύφθηκε ένα νέο σύνολο δωματίων, το οποίο δεν συνδέεται με το Νότιο Συγκρότημα και πιθανότατα κτίστηκε σε μεταγενέστερη περίοδο. Τα όριά του δεν έχουν αποσαφηνιστεί ακόμα, ενώ η μελέτη των ευρημάτων από το εσωτερικό των δωματίων θα μας δώσει περισσότερα στοιχεία για τη χρονολόγηση και τη χρήση του.
Το σημαντικότερο εύρημα των τελευταίων ετών είναι η αποκάλυψη ενός εκτενούς συστήματος συλλογής και επεξεργασίας υδάτων – ενδεικτικού του μεγέθους της λατρευτικής εγκατάστασης. Αποτελείται από δεξαμενές και κτιστό αγωγό, που εκτεινόταν στις υπώρειες των λόφων νότια του ιερού. Η κατασκευή της μεγάλης δεξαμενής και του καναλιού έχει πολλές ομοιότητες με τα αρχαϊκά κτήρια του ιερού και εύλογα μπορούμε να τοποθετήσουμε την κατασκευή του συστήματος στον 6ο/5ο αι. π.Χ., την περίοδο ακμής του ιερού, όταν η επισκεψιμότητα του ιερού θα ήταν υψηλή και οι απαιτήσεις σε νερό μεγάλες (τροφοδοσία ιερού-επισκεπτών, καλλιέργειες, τροφοδοσία πλοίων).
Το 2025 η ανασκαφή προχώρησε σημαντικά και στη νησίδα Τσιμηντήρι. Έχουν έρθει στο φως δύο μεγάλα οικοδομικά συγκροτήματα, με πολλά δωμάτια και αυλές, δύο κυκλικές κατασκευές, καθώς και τρία μικρότερα µεμονωμένα κτίρια, τα οποία αποτελούσαν αναπόσπαστο τμήμα της εγκατάστασης στο Δεσποτικό. Το ανατολικότερο εκ των δύο συγκροτημάτων καλύπτει επιφάνεια 900 τ.μ. και το δυτικό τουλάχιστον 300 τ.μ. Ανάμεσα τους δεσπόζει μία κυκλική κατασκευή με διάμετρο σχεδόν 16 μ., η χρήση της οποίας δεν έχει αποσαφηνιστεί. Η θέση τους κοντά στο λιμάνι, καθώς και τα ευρήματα, συνδέουν τη λειτουργία τους με το λιμάνι της εγκατάστασης και με αποθηκευτικές και εμπορικές δραστηριότητες. (Εικόνα 5)
Αναστήλωση 2025:
Η ευθύνη της ομάδας του Δεσποτικού για τον αρχαιολογικό χώρο δεν σταματά στην ανασκαφή. Στόχος μας είναι η προστασία και η ανάδειξη των αρχαιοτήτων και η παράδοση στο κοινό ενός οργανωμένου επισκέψιμου χώρου. Στο πλαίσιο αυτό, από το 2014 έως το 2025 υλοποιήθηκε το πρόγραμμα αναστήλωσης και ανάδειξης των λατρευτικών κτιρίων του αρχαϊκού τεμένους. Οι μελέτες αποκατάστασης και των δύο μνημείων εκπονήθηκαν από τον αρχιτέκτονα Γουλιέλμο Ορεστίδη.
Το πρώτο βήμα ήταν η αναστήλωσή του ναού και του τελετουργικού εστιατορίου. Το 2022 ξεκίνησε και η αναστήλωση του Κτιρίου Δ, του τρίτου καλύτερα σωζόμενου οικοδομήματος στο ιερό. Μετά από δυόμιση χρόνια, η αποκατάσταση του μνημείου σχεδόν ολοκληρώθηκε αυτόν το Ιούνιο, φέρνοντας το αρχαϊκό τέμενος ακόμα πιο κοντά στη μεγαλοπρεπή μορφή που θα είχε κατά την αρχαιότητα.
Τίποτα από τα παραπάνω δεν θα είχε πραγματοποιηθεί χωρίς την έμπρακτη υποστήριξη των χορηγών του έργου (ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ Θανάση και Μαρίνας Μαρτίνου, Ίδρυμα Π&Α Κανελλοπούλου, Ίδρυμα Α.Γ. Λεβέντη, Σύλλογος Φίλοι Πάρου και Αντιπάρου, Δήμος Αντιπάρου, Marion Stassinopoulos, Ειρήνη και Νικόλαος Λαιμός, Ίδρυμα Ι. Λάτση, Πέτρος Παππάς, Alpha Bank, College Year in Athens, και πολλοί ακόμα υποστηρικτές και φίλοι του Δεσποτικού). Η ομάδα της ανασκαφής εκφράζει τις ειλικρινείς ευχαριστίες της, όπως και σε όλους τους φίλους του Δεσποτικού από την Ελλάδα και το εξωτερικό.
Το ερευνητικό πρόγραμμα στο Δεσποτικό είναι ένα έργο δυναμικό, σε διαρκή εξέλιξη, που συνεχίζεται με αμείωτο ρυθμό, επιφυλάσσοντας κάθε χρόνο εκπλήξεις, με την αποκάλυψη νέων κτιρίων και σημαντικών ευρημάτων. Αυτό, σε συνδυασμό με το αναστηλωτικό πρόγραμμα των κτιρίων του τεμένους του Απόλλωνα, καθιστά το Δεσποτικό έναν ζωντανό αρχαιολογικό χώρο, έναν διαρκώς εξελισσόμενο αρχαιολογικό και ιστορικό τόπο, μοναδικό στις Κυκλάδες. (Εικόνα 6)
Γιάννος Κουράγιος, Ίλια Νταϊφά, Οµάδα ανασκαφής και αναστήλωσης Δεσποτικού
Αντίπαρος, Ιούλιος 2025
Leave a Reply