Όταν μιλούμε για τον Παριανό αμπελώνα, δεν πρέπει να έχουμε στο νου μας μόνο ένα τοπίο που παράγει κρασί, αλλά επιβάλλεται να τον συλλάβουμε ως ένα ολοκληρωμένο οικοσύστημα, ως ένα παραγωγικό σύστημα που συμπεριλαμβάνει, τη φύση και τα τοπία της Πάρου, τον αμπελουργικό πλούτο και τις ποικιλίες της Πάρου, τους ακούραστους και γεμάτη σοφία αμπελουργούς, κλαδευτές, μπολιαστές, τους σημαντικούς οινοποιούς και ένα σύνολο από εξαιρετικά προϊόντα (σταφύλια, σταφίδα, μούστο, κρασί, σούμα, ξίδι, φυσικά λιπάσματα) και φυσικά από τους ανθρώπους και τις τεχνικές που τα δημιουργούν, και άλλη μια άλλη σειρά από γυναικείες εργασίες που μετέτρεπαν τα προϊόντα σε γεύσεις (μουσταλευριά, μουστοκούλουρα, πετιμέζι, γλυκά του κουταλιού, ντολμαδάκια με αμπελόφυλλα κ.ά.)
Να τον γνωρίσουμε μέσα από περισσότερες πτυχές, να πάρουμε πληροφορίες για την εποχή πριν έναν αιώνα όπου το κρασί ήταν σχεδόν μονοκαλλιέργεια στην Πάρο που ξεπερνούσε τα 20.000 στρέμματα γης, και ήταν ταυτισμένο με την ζωή και την επιβίωση των περισσότερων Παριανών. Γιατί η ιστορία του Παριανού αμπελώνα και των κρασιά του που κατέκλυζαν τις αγορές, είχε περιόδους ανάπτυξης και ύφεσης, ακμής και παρακμής και από ότι φαίνεται παρόλες τις δυσοίωνες προβλέψεις για τον πρωτογενή τομέα της Πάρου, αχνοφαίνονται αισιόδοξα μηνύματα τα οποία πρέπει να τα εντοπίσουμε και να τα αξιοποιήσουμε.
Όταν ο James Bent, Βρετανός ταξιδιώτης, επισκέφτηκε το1885 την Παροικιά και εντόπισε μια εκκλησία αφιερωμένη στο Άγιο Γιώργη τον Μεθυστή, συμπέρανε – και το κατέγραψε στις σημειώσεις του – ότι ο Χριστιανισμός, τουλάχιστον σ’ αυτήν την περίπτωση, είχε συμφιλιωθεί με τον ∆ιόνυσο τον θεό του κρασιού, του γλεντιού και του θεάτρου. Το αμπέλι και το κρασί, εδώ και σαράντα αιώνες, αποτελούν ένα σημαντικό μέρος της ιστορικής και πολιτισμικής κληρονομιάς του Αιγαίου. Ο Όμηρος στα έπη του χαρακτηρίζει πολλές περιοχές του Αιγαίου με επίθετα που μαρτυρούν παράδοση οινοποίησης. Ο λυρικός ποιητής της Πάρου Αρχίλοχος, εξάρει το κρασί του νησιού του, χαρακτηρίζοντάς το παυσίλυπο. Στην αρχαία Ελλάδα είχε μάλιστα για πρώτη φορά επινοηθεί η έννοια της Ονομασίας Προέλευσης του κρασιού (Χίος Οίνος, ο Λέσβιος Οίνος, ο Θάσιος Οίνος, Πάριος Οίνος). Σε ναυάγια που ανακαλύφθηκαν στη θάλασσα της Μεσογείου, αλλά και στον Εύξεινο Πόντο, βρέθηκαν αμφορείς που μαρτυρούν το μεγάλο εμπόριο κρασιών που προέρχονταν από την Πάρο.
Η καλλιέργεια του αμπελιού την περίοδο του Βυζαντίου συνεχίστηκε στα νησιά του Αιγαίου και στην Πάρο και μάλιστα ο περίφημος οίνος της Μαλβαζίας, εφάμιλλος της Μαδέρας, κρασί που παραγόταν στο τρίγωνο Κυκλάδες-Κρήτη-Μονεμβασία, γίνεται περιζήτητος στις χώρες της Ευρώπης. Στις Κυκλάδες φαίνεται πως κύρια συνέβαλε η Πάρος με την ποικιλία Μονεμβασιά.
Την περίοδο της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, η αμπελουργία δεν περιορίστηκε ούτε απαγορεύτηκε, όπως θα περίμενε κανείς λόγω της Μουσουλμανικής θρησκείας και αυτό γιατί οι Οθωμανοί είδαν στην αμπελοκαλλιέργεια μια σοβαρή πηγή φορολογικών εσόδων. Μεγάλες εκτάσεις αμπελώνων είχαν τα μοναστήρια, τα οποία φτιάχναν δικά τους κρασιά, γλυκά για τη θεία κοινωνία, για τη θρέψη των μοναχών αλλά και για να τα εμπορευτούν. Τα διατηρούσαν σε μεγάλα κελάρια, χρησιμοποιώντας τεράστια βαρέλια μέχρι και ενός τόνου.
Όταν η φυλλοξήρα χτύπησε τη Γαλλία, στα τέλη του 19ου αιώνα οι ∆υτικοί γύρεψαν από τις Κυκλάδες κρασί για τα χαρμάνια τους. Η Πάρος ανταποκρίνεται κι έτσι στις αρχές του 20ου αιώνα, λίγο πριν το 1930 η Πάρος παράγει γύρω στους 3.000 τόνους κρασί, ερυθρό ως επι το πλέιστον πλούσιο σε χρώμα και αλκοόλη, με καλλιέργειες γύρω στα 20.000 στρέμματα,. Το μεγαλύτερο μέρος στέλνονταν στην υπόλοιπη Ελλάδα και στις αγορές της Γαλλίας και της Γερμανίας, σε τιμές αντίστοιχες του κρασιού της Σαντορίνης.
Το 1950 υπάρχουν στο νησί πέντε μεγάλα ιδιωτικά οινοποιεία, του «Αλιπράντη» στην Παροικιά και την Αλυκή, του «Αιγινίτη» στο τωρινό κτήριο ΟΤΕ Παροικίας, της εταιρεία «Οίνων και Οινοπνευμάτων» Βότρυς του Μποδοσάκη, του Κάπαρρη δίπλα στην Εκατονταπυλιανή, του Θοδωρή Μωραϊτη στη Νάουσα, του Κονταράτου στις Λεύκες, ενώ μικρότερα οινοποιεία υπήρχαν, στην Πούντα, στον Βουτάκο, στον ∆ρυό, στην Αντίπαρο. Όλα παράγουν κρασί, που στέλνεται σε εγχώριες οινοποιίες, αλλά μεγάλο μέρος του οποίου εξάγεται σαν βελτιωτικό κρασιών που παράγονται από την οινοποίηση της σταφίδας.
Το 1953 όταν απαγορεύτηκε η οινοποίηση της σταφίδας περιορίστηκε δραματικά η ζήτηση των παριανών κρασιών, γεγονός που οδηγεί τα οινοποιεία της Πάρου σε κλείσιμο.
Το 1956 η Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών επεμβαίνει δυναμικά με το πρώτο ιδιόκτητο οινοποιείο και δίνει λύση στο αδιέξοδο των παριανών αμπελοκαλλιεργητών. Συγκεντρώνει το σταφύλι του νησιού, το οινοποιεί και μέχρι το τις αρχές του 1970 το στέλνει χύμα είτε σε μορφή γλυκού κρασιού γιά την παραγωγή ηδύποτων, είτε σαν ξηρό κρασί βελτιωτικό –κυρίως γιά το σώμα του και το χρώμα του– άλλων οίνων σε Αθηναϊκές οινοβιομηχανίες και στο εξωτερικό.
Μόνο όταν αναπτύχθηκε ο τουρισμός στην Πάρο –στις αρχές της δεκαετίας του 1970– αποτολμήθηκε η παραγωγή εμφιαλωμένων ντόπιων κρασιών για τις ανάγκες του νησιού. Ξεκινά πρώτος ο Συνεταιρισμός, αλλά το πρώτο πετυχημένο κρασί το παράγει το 1976 το οινοποιείο Μωραΐτη με την ονομασία Καβαρνίς, με οινολόγο τον Γιώργο Μωραΐτη.
Το 1981 στο νησί καλλιέργούνται 12.000 στρέμματα αμπελιού και η Πάρος προβιβάζεται σε αμπελουργική τοποθεσία με κρασιά Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης Π.Ο.Π. για κρασιά που παράγονται από ποικιλίες Μονεμβασιάς και Μανδηλαριάς. Τη μελέτη έκανε για την Πάρο ο οινολόγος ο Αντώνης Ποπολάνος με την Σταυρούλα Κουράκου. Από τότε άρχισε να αναπτύσσεται η τοπική οινοποιία, συνδυάζο ντας τις καλύτερες παραδόσειςμε τη σύγχρονη οινολογική πρακτική.
Το 2000 υπήρχαν στην Πάρο 2 μεγάλα οινοποιεία, το “κτήμα Μωραΐτη” στη Νάουσα, και της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Πάρου στην Παροικιά.
Οι αμπελώνες της Πάρου καταλάμβαναν παραδοσιακά τα φτωχά ημιορεινά εδάφη, τα οποία διαμορφώ-
νονταν στις πεζούλες που καθορίζουν το τοπίο του νησιού. Τα κλήματα διαμορφώνονταν σχεδόν χωρίς κορμό και οι κληματίδες απλώνονταν στο έδαφος (απλωταριές), για να προστατεύονται από τα μελτέμια. Εκτός από τις απλωταριές συναντάμε και πολλά φυτά διαμορφωμένα σε κύπελλα (θάμνοι) αλλά τα τελευταία χρόνια χρόνια αναπτύσσονται αμπελώνες και γραμμικά σχήματα. Οι αμπελουργοί στα αμπέλια τους καλλιεργούσαν κυρίως την ερυθρά Μαντηλαριά και δευτερευόντως ποικιλίες, όπως τη Βάφτρα, το Μαύρο Αηδάνι, το Μαυραθήρι, το Μαυροτράγανο και από λευκά τη Μονεμβασιά, το Ασύρτικο και το Σαββατιανό και τα λιγότερο γνωστά, το Κακόμαυρο, την Ασπρούδα, την Παπατσούδα, την Ποταμίσια, την Τρυφέρα. Οι Παριανοί αμπελουργοί συνήθιζαν να έχουν στα κτήματά τους ανάμεικτες ποικιλίες και να κάνουν κρασί blend απ’ αυτές.
Οι αμπελώνες του νησιού καλλιεργούνται σε εδάφη πλούσια σε ασβέστιο, κυρίως αμμώδη και αμμοπηλώδη, που βρίσκονταν παλαιότερα στις πλαγιές του βουνού Προφήτης Ηλίας, πάνω από τις Λεύκες, με τα καλύτερα αμπελοτόπια να βρίσκονται στην περιοχή του Σταυρού.
Ο αμπελώνας στις ημέρες μας (2024) στην Πάρο καλύπτει περίπου 1.600 στρέμματα, που είναι φυτεμένα κυρίως με τη λευκή ποικιλία Μονεμβασιά και την ερυθρή Μανδηλαριά.
Οι δύο αυτές ποικιλίες συνοινοποιούνται και δημιουργούν τον ερυθρό οίνο Π.Ο.Π. Πάρος (η παρουσία της λευκής Μονεμβασιάς δίνει αρώματα, αλλά κυρίως μαλακώνει την τραχύτητα της ποικιλίας Μανδηλαριά).
Η Μονεμβασιά, όταν καλλιεργείται σωστά, δίνει υψηλής ποιότητας κρασιά με χαρακτηριστικά αρώματα που παράγουν τον λευκό οίνο Π.Ο.Π. Πάρος.
Από το 2011 προστέθηκε και το Π.Ο.Π. Μαλβαζία Πάρος, που είναι ένα λευκό γλυκό κρασί που παράγεται από λιαστά σταφύλια Μονεμβασιάς με υψηλή περιεκτικότητα σε σάκχαρα, σε ποσοστό τουλάχιστον 85%, ενώ πρέπει να παλαιώνουν για τουλάχιστον 24 μήνες σε δρύινα βαρέλια. Τα οινοποιεία της Πάρου την τελευταια 20ετία έχουν φυτεύσει και νέες δημοφιλείς ελληνικές ποικιλίες, όπως το Ασύρτικο και η Μαλαγουζιά που έχουν μεγάλη ζήτηση και που ευδοκιμούν στα εδάφη της Πάρου.
Μέχρι τα 1980 ο αμπελώνας ήταν η πιο σημαντική καλλιέργεια της Πάρου. Μετά από το αμπέλι, στα πεδινά οι καλλιέργειες του σταριού, του κριθαριού για τις ανάγκες της Ζυθοποιίας στην Αθήνα, αλλά και ζωοτροφές που τροφοδοτούσαν όλες τις Κυκλάδες και η κτηνοτροφία μαζί με την κτηνοτροφία.
Εκεί στα μέσα του αιώνα όλα τα ορεινά, ημιορεινά,- όπου ακόμα παίρνει το μάτι σου τις διατηρημένες είτε τις κατεστραμμένες πεζούλες- και αρκετά πεδινά εδάφη ήταν όλα αμπέλια. Το μεγαλύτερο μέρος του αγροτικού πληθυσμού ζούσε από το αμπέλι. Το κρασί δεν ήταν ποτό που συνόδευε το φαγητό, ήταν το βασικό θρεπτικό τρόφιμο. Τον Αύγουστο οι Παριανοί τρυγούν και πατούν τα σταφύλια τους. Ανεξαρτήτως της ποσότητας που θα στείλουν στις οινοποιίες, δεν υπάρχει καλλιεργητής που δεν θα πατήσει ο ίδιος στο πατητήρι του, για να φτιάξει το δικό του κρασί που θα τον συντροφεύει στα γεύματα και τα γλέντια της επόμενης χρονιάς. Και πάντα αυτό θα γίνει με την δέουσα ιεροτελεστία του τρύγου καθώς ένας κύκλος ζωής και κουραστικών εργασιών (κλαδέματα, ξελακώματα, σκαλίσματα, θειαφίσματα, οργώματα) έφθασε στο τέλος του. Η έκφραση «Θέρος, Τρύγος, Πόλεμος» δεν είναι παρά η έκφραση της γενικής επιστράτευσης, γιατί είναι επιτακτική η ανάγκη να γίνει ο τρύγος γρήγορα, και για αυτό χρειάζονται πολλά χέρια, κινητοποιούταν όλο το χωριό (νέοι και γέροι, άντρες και γυναίκες), γι’ αυτό και τον παρομοιάζουν με πόλεμο. Ο τρύγος ήταν μεγάλη γιορτή ξεκινούσε χαράματα ως τη δύση του ηλίου. Η συλλογή των σταφυλιών σε κοφίνια γινόταν από την στενή αλλά και ευρεία οικογένεια και άλλους γείτονες.
Ο τουρισμός για κάθε τόπο δεν είναι το πρόβλημα, αλλά το κλειδί για την ανάπτυξη, γιατί αν τον συνδέσουμε στρατηγικά με άλλους κλάδους, όπως η αγροδιατροφή, η γαστρονομία, ο πολιτισμός, τα σπορ, το wellness, το τουρισμός αξιών, μπορεί τότε να λειτουργήσει θετικά. Αντί να τον υποτιμούμε, πρέπει να τον αξιοποιήσουμε ως βάση για να χτίσουμε και άλλους δυναμικούς κλάδους και να επιτύχουμε ισόρροπη ανάπτυξη με κύριους άξονες την εντοπιότητα και την ποιότητα.
Ο παριανός αμπελώνας, από την μία απειλείται από τον τουρισμό, την κλιματική αλλαγή, την οικοδομική ανάπτυξη και την μετατροπή των αμπελώνων σε οικοδομήσιμα οικόπεδα, την εγκατάλειψη των αμπελιών γιατί δεν έχουν σημαντική απόδοση, την έλλειψη εργατικών χεριών, παράγοντες που οδηγούν χρόνο με τον χρόνο στην συρρίκνωση του.
Από την άλλη πλευρά στις μέρες μας στην Πάρο υπάρχουν 5 επισκέψιμα οινοποιεία με τον μεγαλύτερο όγκο κρασιών να παράγει το Οινοποιείο Μωραΐτη. Ακολουθεί κατόπιν το οινοποιείο της Ένωσης Αγροτικών συνεταιρισμών Πάρου, με τη νέα ονομασία «Paros Farming Community», το «Moraitico» του Γιώργου Μωραΐτη, το «κτήμα Ρούσσος», και το «Myrsini winery», ενώ για πρώτη φορά έχουν εκδηλωθεί έμπρακτες κινήσεις για την δράση στο νησί σημαντικών Ελλήνων οινοποιών όπως του Στέλιου Μπουτάρη που οινοποίησε πρόσφατα κρασιά στο νησί, και κυρίως του γνωστού οινοποιού της Δράμας, Κώστα Λαζαρίδη που αγοράζει εγκαταλειμμένα κτήματα στον Σταυρό των Λευκών και κάνει νέες φυτεύσεις. Παρατηρούμε ότι ενώ η παραγωγή του κρασιού έχει μειωθεί από από τα 12.000 στρέμματα το 1980 στα 1.400 στρέμματα το 2024, έχουμε μία στροφή από το χύμα κρασί σε ποιοτικότερα εμφιαλωμένα, κρασιά που έχουν υψηλή προστιθέμενη αξία.
Η υπάρξη των 6-7 οινοποιείων, καταλύει τις μονοπωλιακές συνθήκες που υπήρχαν στην αγορά, με αφορμή η τιμή του σταφυλιού να υπερδιπλασιαστεί τα τελευταία 5 χρόνια, ενώ η ύπαρξη πάνω από 30 ετικετών παριανών κρασιών που καταναλώνονται στο νησί αποδεικνύει την μεγάλη προσφορά σε ποιοτικούς οίνους αλλά και την αντίστοιχη ζήτησή τους.
Αυτή τη στιγμή ο παριανός αμπελώνας, οι παριανοί αμπελουργοί και τα παριανά κρασιά, η αμπελουργία αυτό που χρειάζονται είναι η στήριξη και η αναγνώρισή τους και από την τοπική κοινωνία, ως ένα από τα πλέον σημαντικά συγκριτικά πλεονεκτήματα της Πάρου. Γιατί ο παριανός αμπελώνας χάρη στον ποικιλιακό πλούτο του μπορεί να προσφέρει στον επισκέπτη του νησιού, την διαφορετικότητα, την αναγνωρισιμότητα και φυσικά μοναδικές γαστριμαργικές εμπειρίες όπως οι γευσιγνωσίες στα επισκέψιμα οινοποιεία και η συμμετοχή στις φθινοπωρινές καζανιές όπου παράγεται σε πανηγυρικό τρόπο η σούμα της Πάρου, χωρίς να παραγνωρίζουμε τη καθοριστική συνεισφορά του, στη διατήρηση του αμπελουργικού τοπίου της Πάρου και του αμπελουργικού πολιτισμού.
Ο αμπελώνας της Πάρου εν ολίγοις κάτω από ορισμένες συνθήκες -και πρέπει να εργαστούμε συστηματικά και συντονισμένα για να τις δημιουργήσουμε- μπορεί να γίνει ο πρωταγωνιστής της ανάδειξης της ποιοτικής ταυτότητας της Πάρου.
Leave a Reply